TS Văn Phụng Trường Sơn: 'Tôi mong sinh viên Việt Nam có thể làm khoa học đỉnh cao ngay tại quê nhà'

Trong cuộc trao đổi mới đây, nhà khoa học từng học tập và nghiên cứu tại Đại học Carnegie Mellon (Mỹ) đã chia sẻ những cơ hội và thách thức của môi trường khoa học trong nước, cũng như kỳ vọng vào hệ sinh thái khoa học mà ĐHQG TPHCM đang xây dựng.

TS Văn Phụng Trường Sơn sẽ công tác tại Trường ĐH Bách khoa theo Chương trình VNU350. Ảnh: NVCC

* Xin chào TS Văn Phụng Trường Sơn! Trong bối cảnh toán ứng dụng ngày càng giữ vai trò quan trọng trong trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tối ưu hóa, anh dự định sẽ phát triển những hướng nghiên cứu nào tại Trường ĐH Bách khoa khi tham gia Chương trình VNU350?

- Nền tảng nghiên cứu của tôi nằm ở toán ứng dụng, đặc biệt là phương trình vi phân đạo hàm riêng (PDE), xác suất, các hệ động lực ngẫu nhiên và phương trình động học. Đây là những công cụ toán học rất mạnh để hiểu các hệ phức tạp trong tự nhiên, kỹ thuật và khoa học dữ liệu.

Đối với trí tuệ nhân tạo, tôi không xem mình là người làm AI theo nghĩa kỹ thuật thông thường. Điều tôi quan tâm hơn là các nền tảng toán học đứng phía sau AI như tối ưu hóa, lấy mẫu, động lực học Langevin hay các hệ ngẫu nhiên nhiều bậc thời gian.

Các mô hình AI hiện nay hoạt động rất ấn tượng, nhưng vẫn còn nhiều câu hỏi nền tảng chưa được hiểu rõ, chẳng hạn vì sao một số thuật toán tối ưu hóa hoạt động hiệu quả đến vậy hoặc làm thế nào để xây dựng các hệ tính toán tiết kiệm năng lượng hơn.

Một hướng tôi muốn tìm hiểu thêm để kết nối với AI là “Physical Learning”. Ý tưởng ở đây là thay vì chỉ xem việc học là một quá trình tính toán trong phần mềm, ta có thể đặt câu hỏi liệu các hệ vật lý như vật liệu, mạng cơ học hay mạng điện có thể tự thích nghi để tạo ra những đáp ứng mong muốn hay không.

Với một trường kỹ thuật như Bách khoa, tôi nghĩ đây là hướng rất tự nhiên để khám phá vì nó nằm ở giao điểm giữa toán học, vật lý, kỹ thuật và trí tuệ nhân tạo.

TS Văn Phụng Trường Sơn (trái) và đồng nghiệp tại Mỹ. Ảnh: NVCC

Bên cạnh đó, tôi sẽ tiếp tục đào sâu về phương trình động học Langevin - hướng nghiên cứu quan trọng trong quá trình hợp tác của tôi với các đồng nghiệp ở University of Pennsylvania.

Điều khiến tôi hào hứng nhất khi làm việc trong môi trường kỹ thuật là các kỹ sư luôn mang đến những câu hỏi rất cụ thể từ thực tế. Chính những câu hỏi đó giúp toán học không bị tách rời khỏi đời sống và đôi khi còn mở ra những hướng nghiên cứu hoàn toàn mới.

*Theo anh, môi trường nghiên cứu tại Việt Nam hiện nay có những cơ hội và thách thức gì đối với các nhà khoa học trẻ được đào tạo ở nước ngoài?

- Đối với một nhà khoa học trẻ trở về từ nước ngoài như tôi, cơ hội lớn nhất chính là con người. Sinh viên Việt Nam có tư duy rất sắc bén và tiềm năng khoa học lớn. Tôi nghĩ có rất nhiều bạn trẻ ở Việt Nam chỉ cần được đặt vào một môi trường đủ tốt, đủ nghiêm túc và đủ khơi gợi thì có thể phát triển rất xa. Đó là những “viên ngọc thô” mà chúng tôi có cơ hội được đồng hành và khai phá.

Về thách thức, tôi nghĩ có hai vấn đề lớn. Thứ nhất là thu nhập - đây là rào cản rất thực tế với nhiều nhà khoa học trẻ. Thứ hai, và cũng cốt lõi không kém, là làm sao xây dựng được một môi trường nghiên cứu thực chất ngay trong nước.

Tôi nghĩ người làm nghiên cứu, ở tầng sâu nhất, chỉ đơn giản là muốn có thời gian và không gian để làm việc, trao đổi tự do cùng những đồng nghiệp tốt.

Tôi nhớ thời còn học cao học, bạn bè có thể dành cả buổi chiều để tranh luận về những bài toán nghe qua tưởng như rất nhỏ nhặt. Nhưng chính những cuộc trao đổi như vậy lại nuôi dưỡng sự sáng tạo và rèn luyện khả năng giải quyết vấn đề rất tốt.

Thách thức của chúng ta là xây dựng được một cộng đồng học thuật năng động, tin tưởng lẫn nhau, được dẫn dắt bởi sự tò mò thuần túy và không ai sợ đặt ra những câu hỏi tưởng như ngớ ngẩn.

*Anh kỳ vọng Chương trình VNU350 sẽ hỗ trợ như thế nào trong việc xây dựng nhóm nghiên cứu, kết nối quốc tế và đào tạo thế hệ sinh viên nghiên cứu tiếp theo?

- Tôi luôn ấp ủ một giấc mơ rằng các hoạt động toán học tại TPHCM sẽ trở nên sôi động như bất kỳ trung tâm học thuật lớn nào trên thế giới, nơi sinh viên có cơ hội tham dự các seminar khoa học tiên phong gần như hằng tuần.

Tôi biết ở Việt Nam nói chung và TPHCM nói riêng có rất nhiều nhà toán học tài năng. Nhưng để tạo ra một mạng lưới học thuật thường xuyên, có chiều sâu và có sức hút thì chúng ta cần những không gian đủ lớn, đủ uy tín và đủ bền vững.

Nếu một ngày TPHCM có một viện nghiên cứu toán học ứng dụng tầm cỡ như Viện Courant ở Mỹ, đó sẽ là giấc mơ rất đẹp cho khoa học phía Nam.

Ở hầu hết các quốc gia có nền khoa học mạnh, những viện nghiên cứu như vậy luôn đóng vai trò hạt nhân: quy tụ nhân tài, tạo ra seminar, kết nối quốc tế và nuôi dưỡng các thế hệ nghiên cứu trẻ. Tôi hy vọng ĐHQG TPHCM có thể là nơi tiên phong làm được điều này thông qua VNU350.

Trong đào tạo, tôi tin rằng sinh viên cần được rèn luyện nền tảng lý thuyết thật vững trước khi chạy theo các xu hướng công nghệ. Công nghệ thay đổi rất nhanh, nhưng những nền tảng sâu về toán học, xác suất, giải tích, tối ưu hóa và mô hình hóa sẽ giúp các bạn thích nghi lâu dài.

Tôi muốn tận dụng mạng lưới cộng sự quốc tế của mình để đưa những bài toán thời sự của thế giới về Việt Nam, đồng thời mở rộng hợp tác với các trường đại học và viện nghiên cứu mạnh trong khu vực.

Nhưng khát vọng lớn hơn của tôi là đến một ngày, Việt Nam không chỉ giải quyết những bài toán mà thế giới đã đặt ra sẵn, mà có thể tự đặt ra những bài toán của chính mình - những bài toán xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của đất nước và từ một nền tảng tư duy độc lập.

Tôi hy vọng VNU350 sẽ là một trong những bước khởi đầu để những khát vọng đó dần trở thành hiện thực.

Xin cảm ơn Tiến sĩ!