Đại học ba giai đoạn và tương lai tấm bằng

“Sẽ đến lúc tấm bằng đại học chỉ còn tác dụng là để học lên sau đại học”. Nhận định có phần trào phúng ấy phản ánh một thực tế: giá trị của giáo dục đại học đang thay đổi sâu sắc. Nhìn lại lịch sử phát triển, có thể thấy đại học đã và đang trải qua ba giai đoạn khác nhau, gắn với mục tiêu học tập và ý nghĩa của tấm bằng trong từng thời kỳ.

Từ đại học tinh hoa đến đại học nghề nghiệp – đại chúng

Giai đoạn đầu tiên của giáo dục đại học là giai đoạn “tinh hoa”. Khi đó, học đại học là một đặc quyền hiếm hoi, gắn liền với vị thế xã hội và sự danh giá. Tấm bằng đại học không chỉ là chứng nhận học vấn mà còn là biểu tượng của đẳng cấp cá nhân. Cách đây khoảng một thế kỷ, danh xưng kỹ sư hay bác sĩ đủ để khẳng định vị trí trong xã hội.

Tuy nhiên, đến khoảng thập niên 1980, khi quy mô giáo dục đại học bắt đầu mở rộng mạnh mẽ, tấm bằng không còn là bảo chứng tuyệt đối cho sự danh giá. Nền kinh tế chuyển dịch sang mô hình tri thức – dịch vụ, nhu cầu về lực lượng lao động “cổ cồn trắng” tăng nhanh. Đại học bước vào giai đoạn thứ hai: giai đoạn nghề nghiệp – đại chúng.

Ở giai đoạn này, mục tiêu chính của việc học đại học là việc làm. Tấm bằng trở thành “vé thông hành” để có một công việc ổn định, thu nhập tốt và cơ hội thăng tiến. Hệ thống tinh hoa trước đó không biến mất, nhưng thu hẹp lại, chỉ chiếm khoảng 10-15% trong tổng thể hệ thống đại học mở rộng.

Giai đoạn đại học nghề nghiệp – đại chúng kéo dài khoảng nửa thế kỷ. Nhưng theo nhiều dự báo, giai đoạn này đang đi đến điểm chuyển mình, dự kiến trong khoảng 2025-2030, khi tấm bằng đại học không còn đủ sức đảm bảo việc làm như trước.

Giai đoạn ba: Đại học sẽ đi về đâu?

Nếu ví giáo dục đại học như một hình tròn, thì giai đoạn tinh hoa là một vòng tròn nhỏ. Khi chuyển sang đại chúng, vòng tròn ấy mở rộng ra, bao trùm cả phần cũ. Câu hỏi đặt ra là: vòng tròn thứ ba sẽ có hình dạng ra sao?

Liệu đó sẽ là một vòng tròn lớn hơn, bao chứa cả hai mô hình trước, hay sẽ là sự “tan vỡ” của mô hình đại chúng để quay trở lại tinh hoa ở một tầm cao mới? Hiện tại, thế giới vẫn tiếp tục ca ngợi giá trị của đại học tinh hoa, đồng thời duy trì mô hình đại học nghề nghiệp – đại chúng. Tuy nhiên, những dấu hiệu về một giai đoạn mới đang dần hình thành.

Điều đáng chú ý là, đặc trưng của giáo dục đại học giai đoạn ba dường như không còn nằm ở danh tiếng hay ở khả năng đảm bảo việc làm. Khi thị trường lao động biến động nhanh, kỹ năng thay đổi liên tục và học tập suốt đời trở thành xu thế tất yếu, tấm bằng đại học không còn là “đích đến” mà chỉ là một phần trong hành trình phát triển năng lực cá nhân.

Tuy vậy, câu hỏi “giai đoạn ba là gì?” vẫn chưa có lời giải rõ ràng. Không ít lãnh đạo các trường đại học vẫn đang tập trung củng cố vị thế trong hai vòng tròn cũ – tinh hoa và nghề nghiệp – đại chúng. Việc định hình mô hình mới thường được xem như nhiệm vụ của tương lai.

Một liên tưởng đáng suy ngẫm được rút ra từ tư duy chiến lược: sai lầm của nhiều quốc gia là xây dựng quân đội dựa trên những cuộc chiến đã qua, thay vì chuẩn bị cho cuộc chiến sắp tới. Với giáo dục đại học, nếu chỉ tiếp tục hoàn thiện mô hình cũ mà không dự báo và thích ứng với bối cảnh mới, nguy cơ tụt hậu là điều khó tránh khỏi.

Giai đoạn ba của giáo dục đại học có thể chưa định hình rõ nét, nhưng chắc chắn đang đến gần. Và khi đó, giá trị của tấm bằng sẽ không còn nằm ở danh xưng hay cam kết việc làm, mà ở năng lực thích ứng, sáng tạo và học tập suốt đời mà người học tích lũy được.

Bài viết thể hiện góc nhìn của TS Lê Trường Tùng, Chủ tịch Trường ĐH FPT

(Còn tiếp)